Untitled 1

Opgravingen

(4) HtnWick:

Bouwhistorisch en archeologisch onderzoek

oktober 2009 - juli 2010

Eerste resultaten

Graag vertellen wij u over het bouwhistorisch en archeologisch onderzoek op huize Wickenburgh, dat onze werkgroep in de zomer van 2010 ìn eerste instantie heeft afgesloten. We doen dat aan de hand van beeldmateriaal. De analyse van de resultaten van ons veldwerk is nog in volle gang. Daarom heeft dit beeldverhaal een voorlopig en enigszins anekdotisch karakter.

Eerst iets over de geschiedenis van Wickenburgh.
Het landgoed Wickenburgh ligt nabij het dorpje ’t Goy in de gemeente Houten. De oudste aanwijzing van het huis is een oorkonde uit 1300. Daarin is sprake van een stenen huis (kasteel) met de naam Westenstein. Mogelijk is er een houten voorganger geweest. In 1381 duikt voor het eerst de naam Wickenburgh op. Die naamsverandering heeft misschien te maken met de mogelijke verwoesting en herbouw van de hofstede tijdens en na een van de schermutselingen tussen de bisschoppen van Utrecht en de heren van Goye. In de loop van de eeuwen is Wickenburgh verbouwd en uitgebreid en er kwam een verdieping op. Het kreeg steeds meer het karakter van een landhuis. De gracht werd gedempt (ca. 1780), maar de vijver bleef bestaan. In 1951 ging een vleugel van het landhuis in vlammen op. Men besloot niet tot herbouw, maar tot afbraak van het verbrande deel en er werd een nieuwe kopgevel gebouwd. De verwoeste vleugel werd ingericht als buitenterras. Wickenburgh is sinds 1741 door huwelijk en vererving in bezit van de familie Wttewaall.

Aanleiding voor ons onderzoek is de herbouw en onderkeldering van de in 1951 verwoeste vleugel, zie afb. 1 (klik op afb. om te vergroten).

Afb. 1. Wickenburgh met bijgebouwen, park, vijver en middeleeuwse duiventoren.

Direct rechts van het landhuis, ligt het terras, overblijfsel van de verwoeste vleugel na de brand in 1951.
De ondergrond van het terras vormt ons onderzoeksterrein.

We stelden ons van tevoren drie onderzoeksvragen:
1. Leveren de fundamenten en overige bouwrestanten in de ondergrond aanvullende informatie op over de bouwhistorie?
2. Hoe zat het met de oorspronkelijke omgrachting?
3. Wat is de aard en omvang van de overige archeologische sporen in de ondergrond?

Het onderzoek vond plaats van begin oktober 2009 tot eind juli 2010. De werkgroep is 27 zaterdagen bezig geweest, vrijwel alleen onderbroken door de vorstperiode van half december tot eind maart.

Afb. 2. Start van het onderzoek door onze werkgroep in oktober 2009. De graafmachine verwijdert de top van het terras.

Afb.3. De top van het terras is verwijderd, de eerste fundamenten en vloeren komen tevoorschijn.

Op de achtergrond staat de middeleeuwse duiventoren.

De eerste resultaten van het onderzoek.

1. De bouwhistorie.
Juist dit aspect vereist nog veel studie en analyse. Vooruitlopend op de eindrapportage kunnen we nu al enkele details laten zien, zie de tekening afb. 4 en de daarop volgende fotoserie.

Afb. 4. Schematische tekening van de fundamenten onder het terras en aan de zuidkant van het gebouw, met beerput.
In zwart: de westelijke gevel met voordeur, opgetrokken na de brand in 1951.
In grijs: de fundamenten van de 17e/18e eeuwse uitbreiding.
Vak K (groene letters) was de 17e/18e eeuwse keuken.
De gemakken (toiletten) lagen in de zuidwestelijke hoek.
De zuidelijke fundamenten tonen het oude entree met vloertjes van eerder afgebroken bebouwing.

De volgende foto’s laten details zien van de blootgelegde fundamenten en bouwhistorische elementen van Wickenburgh. Zie de afb. 5 t/m 11.

	Afb. 5. Het noordwestelijke deel van de keuken met loden pompbuis en afvoer. Hier moet het aanrecht met de waterpomp en aansluitend het fornuis hebben gestaan.
	Afb. 6. Detail van de keukenvloer, met gemarmerde vloertegels 38 x 38 cm, de zogenoemde Utrechtse marmertegel, uitgevoerd als nepmarmer. In de stad Utrecht was destijds een tegelbakker gevestigd, gespecialiseerd in dit soort gemarmerde tegels.
	Afb. 7. Het vrijmaken, schoonmaken, documenteren, inmeten en tekenen van de fundamenten. Goed letten op mogelijk hergebruik van bakstenen. In de verste hoek zijn de restanten en fundamenten van de 17e/18e eeuwse gemakken (toiletten) zichtbaar.
	Afb. 8. Detail van de restanten van de 17e/18e eeuwse gemakken. Opvallend zijn de beide glijgoten, bestaande uit glazen(!) platen, voerend naar de opening van de beerput. Gebruikers van de gemakken moesten hun residu wegspoelen met een emmer water. Geheel reukloos zal dit systeem niet gewerkt hebben.
	Afb. 9. Het vrijmaken van de bouwkundige restanten en fundamenten aan de zuidkant van het landhuis. Zie ook de eerder getoonde tekening van afb. 4.
	Afb. 10. Bouwrestanten aan de zuidkant van Wickenburgh. We zien het bakstenen vloertje van het oorspronkelijke hoofdentree. Voorts is een vrij recente rioolbuis zichtbaar, kapotgetrokken door de graafmachine. Dat betekende het voorlopige einde van het gebruik van douche en toilet.
	Afb. 11. Bouwrestanten aan de zuidkant van Wickenburgh. We zien op de achtergrond de fundamenten van het oorspronkelijke hoofdentree, na verwijdering van het vloertje. In het midden en op de voorgrond liggen vloertjes van nog te interpreteren oude bouwsels. Recente leidingen zijn er in de loop van de jaren dwars doorheen aangelegd.

2. De omgrachting.
Over de omgrachting zijn we, mede dankzij ons onderzoek, het een en ander aan de weet gekomen. Oorspronkelijk zal de omgrachting zowel een verdedigende als een waterbeheersende functie hebben gehad. Het onderzoek legde twee grachten bloot (zie tekening afb. 12):
- de ‘oude’ gracht. We zien op de tekening, diagonaal in vak K1, sporen van de oeverzone. Deze oude gracht werd (deels) gedempt in de 14e of 15e eeuw. Uit de grachtbodem kwam middeleeuws aardewerk te voorschijn, namelijk vroeg steengoed en blauwgrijs aardewerk.
- de ‘nieuwe’ gracht van na de 17e eeuwse uitbreiding. We legden de houten beschoeiing en een dwars op de beschoeiing geplaatste plank bloot. De bodem van de gracht leverde een omvangrijke en rijkgeschakeerde hoeveelheid volksaardewerk uit de tweede helft van de 17e en de 18e eeuw op, en voorts een aantal (vrijwel gave) wijnflessen, schoeisel en botmateriaal. We stellen ons voor dat dit materiaal vanuit de keuken in de “nieuwe” gracht werd gegooid. De ‘nieuwe’ gracht werd omstreeks 1780 gedempt, vermoedelijk met bouwpuin van het afgebroken brouw- en bakhuis.

Afb. 12. Schematische tekening van de oevers van de ‘oude’ gracht en de ‘nieuwe’ gracht. De oeverzone van de ‘oude’ gracht ligt in vak K1. De oever van de ‘nieuwe’ gracht met houten beschoeiing en dwarsplank is zichtbaar in vak S.

	Afb. 13. Onderzoek met de metaaldetector in de bodem van de ‘oude’ gracht. De houten beschoeiing van de ‘nieuwe’ gracht is al blootgelegd en is vaag zichtbaar, direct links van de metaaldetector.
	Afb. 14. De houten beschoeiing schuin in het midden en een brede dwarsplank in de ‘nieuwe’ gracht. De functie van de dwarsplank is nog niet duidelijk, maar vermoedelijk was het een plank om het waterpeil in de vijver te beheersen.
	Afb. 15. Het fundament van de 17e/18e eeuwse westelijke buitenmuur. Het fundament lijkt extra zwaar te zijn uitgevoerd, vermoedelijk omdat het moest rusten op de bodem van de (gedempte) ‘oude’ gracht.
	Afb. 16. Middeleeuws steengoed (deel van een Jacobakan) met uitgeknepen voet, opgegraven uit de bodem van de ‘oude’ gracht.
	Afb. 17. We graven een kijkgat in de bodem van de ‘oude’ gracht.
	Afb. 18. Diep in de bodem van de ‘oude’ gracht komt een ronde, zwarte verkleuring in zicht. Er zitten houtresten in en enkele scherfjes middeleeuws aardewerk. Restant van een waterput? een wasplaats? een vroege afvalkuil? of iets anders? We weten het nog niet.
	Afb. 19. De grens tussen de ‘oude’ en de ‘nieuwe’ gracht. Schuin in het midden is de houten beschoeiing van de ‘nieuwe’ gracht zichtbaar. Dwars op de beschoeiing ligt de niveauplank. Met een elektrische pomp moeten we voortdurend het grondwater afvoeren.
	Afb. 20. Graafslaven van onze werkgroep aan het werk in de zuigende modder van de grachtbodems.
	Afb. 21. Het opgraven en bergen van vondstmateriaal en het onderzoeken van de bodem van de ‘nieuwe’ gracht. Linksonder is de houten beschoeiing nog juist zichtbaar.
	Afb. 22. En ja hoor: ondanks alle voorzorgsmaatregelen breekt de hoofdwaterleiding. In een mum van tijd loopt de opgravingsput vol en hebben we tijdelijk weer een gracht.
	Afb. 23. Aardewerkvondsten uit de bodem van de ‘nieuwe’ gracht. Faience en Majolica-aardewerk.
	Afb. 24. De laatste werkzaamheden in de ‘nieuwe’ gracht. De niveauplank is geheel vrijgemaakt en reikt vermoedelijk tot de andere oever van de gracht.

3. Opvallende archeologische vondsten.
Na het verwijderen van de fundamenten en vloertjes kwam uiteindelijk het middeleeuwse erf in zicht (zie tekening afb. 25). Behalve de genoemde ruim 200 kg. volksaardewerk, een aantal wijnflessen, schoeisel, botmateriaal en metaalresten, zagen we de sporen van:
- een grafkuil voor twee honden
- een aantal paalgaten
- overige sporen.

De interpretatie van de sporen vereist verder onderzoek en analyse.

Afb. 25. Grondsporen in het middeleeuwse erf, van vóór de 17e/18e eeuwse uitbreiding van Wickenburgh. We zien paalsporen en het spoor van een grafkuil voor twee honden. De sporen zijn gecoupeerd en gedocumenteerd, voor verdere bestudering.

	Afb. 26. Het uitleggen van het meetsysteem, voorafgaand aan de komst van onze vrijwel voltallige archeologische werkgroep. Er heerst nog een serene rust in de opgravingsput.
	Afb. 27. De werkgroep op (bijna) volle oorlogssterkte aan het werk in de opgravingsput in het middeleeuwse erf. Het is een hele kunst om de regie van het veldonderzoek in de hand te houden.
	Afb. 28. Overzicht van de werkzaamheden in het middeleeuwse erf, op het einde van de graafdag. Alle grondsporen zijn ingemeten, gecoupeerd en gefotografeerd. De vondsten zijn geregistreerd en geborgen.
	Afb. 29. We stuiten op het skelet van een hond. En even later leggen we, in dezelfde grafkuil, een vrijwel identiek tweede hondenskelet bloot.
	Afb. 30. Twee gave skeletten van honden, gelijktijdig en kennelijk met zorg en aandacht begraven in het middeleeuwse erf. We noemen ze natuurlijk Wicky en Fikkie. Doodsoorzaak? We weten het (nog) niet. Waren het jachthonden? Het zijn reuen, want het penisbotje (baculum) is aanwezig. Ze hebben een gecoupeerde staart. We zien de maaginhoud van beide honden: door maagzuur geëtste vogelbotjes.
	Afb. 31. Gelukt! Met een speciaal voor ons gemaakte en aangescherpte stalen, halfopen bak, konden we de skeletten een voor een uit de klei snijden.
	Afb. 32. De skeletten van Wicky en Fikkie in de ‘lijkwagen’ op weg naar onze archeologiezolder. Het lukte om beide skeletten, vrijwel in hun oorspronkelijke ligging, op de archeologiezolder te krijgen.
	Afb. 33. Het stabiliseren en prepareren van de skeletten van Wicky en Fikkie. Verdunde, witte houtlijm doet wonderen. Plaats van handeling: onze archeologiezolder in Houten.
	Afb. 34. De archeologische werkgroep op onze archeologiezolder in actie bij het selecteren, passen en restaureren van het opgegraven aardewerk.
	Afb. 35. Een klein deel van het opgegraven volksaardewerk en Faience, na restauratie. Gereed voor een nog te organiseren expositie.

Alle dagrapporten, tekeningen en een uitgebreid fotobestand van ons onderzoek op Wickenburgh zijn na afloop van ons onderzoek en na publicatie, op afspraak ter inzage op onze Archeologiezolder, Stationserf 99 te Houten.

Houten, december 2010.

Namens de Archeologische werkgroep “Leen de Keijzer”,
Pieter Frederiks
Peter Koch