Wat is klei


Wat is klei[1]?

Klei ontstaat uit vulkanisch graniet dat langs natuurlijke weg en erosie wordt afgebroken[2].

Er bestaan ruwweg 2 hoofdsoorten:

  1. Primaire klei, die afgezet is in de onmiddellijke omgeving van de steen waar hij uit voorkomt. Het is meestal zuiver van samenstelling, wit gekleurd en niet bijzonder plastisch. Voorbeelden van vindplaatsen zijn: China, Cornwall, Alabama, Georgia, Zuid-Carolina, Meissen en Limoges. Stroomde de rivier over graniet, dan kan de kiezel kaolien bevatten, dat in gebakken staat zo gesloten is dat het niet meer poreus is: porselein.
  2. Secundaire klei, is vaak heen en weer getransporteerd en verder van het oorspronkelijk gesteente afgezet. Heet bevat meer bijgewerkte mineralen, waardoor het allerlei kleuren kan tonen en zeer plastisch is en dus makkelijk te vormen. Deze klei kan overal op enige decimeters onder het opperval gevonden worden.[3]

Klei bestaat in eenvoudige taal uit: kiezelkwarts, aluminium en zuurstof[4], aangevuld met ijzerdelen, mica, soda, potas en kalksteen, afhankelijk van welke berg werd geërodeerd.

Kleimineralen, meestal silicium- en aluminiumzouten zoals illiet en smectiet, ontstaan door chemische verwering van gesteente. Kleimineralen zijn min of meer afgeplat, waardoor ze in natte toestand goed op elkaar ‘plakken’: het water werkt daarbij als verbinding. Dit plakken is de reden dat klei zo stevig is en goed kneedbaar.

Klei is een klastisch sedimentair gesteente, dat voornamelijk bestaat uit lutum, gronddeeltjes kleiner dan 2 µm.

Klastisch[5] (Grieks: κλάσειν – ‘breken’) wil zeggen dat een gesteente of sediment is opgebouwd of bestaat uit fragmenten van afgebroken verweerd en geërodeerd gesteente (zogenaamde klasten). Sedimentaire gesteenten en sedimenten zijn vaak klastisch, maar ook metamorfe gesteenten en stollingsgesteenten kunnen klastisch zijn.

Deze klasten kunnen door water of wind ver van het oorspronkelijke gesteente getransporteerd zijn, zoals rivieren (fluviatiel sediment), zeeën en oceanen (marien sediment), en puinwaaiers.

Sediment[6] of afzetting is door windwater en/of ijs getransporteerd materiaal. Voorbeelden van sedimenten zijn grindkleizandsilt en lutum. Wanneer sediment wordt afgezet ontstaat een sedimentair gesteente. Recent afgezet materiaal is nog niet geconsolideerd maar kan in de tijd door consolidatie of lithificatie verharden.

Gesteente[7] of steen is het vaste, consistente materiaal dat in de ondergrond onder de bodem ligt. Een gesteente is opgebouwd uit fragmenten (klasten) of uit mineralen. De aardkorst is opgebouwd uit talloze soorten gesteenten. Ze bepalen in belangrijke mate de eigenschappen van het aardoppervlak: het reliëf en landschap, de draagkracht van de ondergrond, de bodemvorming en de waterhuishouding.

Lutum[8] is de benaming voor gronddeeltjes die kleiner zijn dan 2 µm.

Kleideeltjes 23.500 maal vergroot
  • Bij een lutumgehalte van 8% tot 12% spreekt men van zeer lichte zavel;
  • bij een lutumgehalte van 12% tot 17,5% van matig lichte zavel;
  • bij een lutumgehalte van 17,5% tot 25% van zware zavel.

Er is sprake van klei als de lutumfractie groter dan 25% is.

  • Bij 25% tot 35% lutum is er sprake van lichte klei,
  • bij 35% tot 50% is er sprake van matig zware klei,
  • bij meer dan 50% lutum is er sprake van zware klei.

De lutumdeeltjes bestaan uit platte plaatjes die op elkaar zitten.

Als gevolg van de plaatjesvorm en chemische samenstelling heeft een kleiplaatje een positieve en een negatieve kant.

Door de negatieve lading van de kleifractie is de bodem in staat om (positieve) ionen van mineralen die opgelost zijn in het bodemwater te binden aan de kleifractie. Hierdoor spoelen de mineralen niet met het grondwater mee, maar blijven ze gebonden aan de kleideeltjes en kunnen ze op deze manier opgenomen worden door de planten. Samen met het humusgehalte is dit  de reden dat kleigrond meestal vruchtbaarder is dan zandgrond. Het verschil met zand is dat zand bestaat uit kleine rotsblokjes (als gevolg van erosie door water, wind en/of temperatuurverschillen). Kleigronden zijn, vergeleken met zand, slecht waterdoorlatend. In droge tijden houden ze veel langer water vast, maar in natte tijden verdrinken gewassen eerder. Ook hebben kleigronden minder last van uitspoeling van mineralen zoals nitraat en fosfaat dan zandgronden. Hierdoor houden ze beter voedselstoffen voor planten vast en zijn ze over het algemeen voedselrijk. Kleigrond is gevoeliger voor structuurbederf door zware machines dan zandgrond. Bodemleven en ook een vorstperiode (als gevolg van het uitzetten en inkrimpen van ijs) doet de bewerkbaarheid van kleigrond in het daaropvolgende teeltseizoen goed.

Leisteen bestaat uit klei dat door nieuwe afzettingen is samengedrukt (vergelijk zandsteen). Grote delen van bijvoorbeeld de Eifel daar waar het oppervlak bestaat uit verweerd leisteen zijn dan ook redelijk vruchtbaar.

Sommige kleisoorten[9], zoals potklei en beekklei, worden gebruikt voor traditioneel keramiek, zoals aardewerk of baksteen, in de beeldhouwkunst of om mee te boetseren. In de dijkenbouw en andere civieltechnische constructies wordt zowel klei als keileem gebruikt.

Klei die een zekere hoeveelheid water bevat en doordat de genoemde kleiplaatjes zich met water omhullen, kunnen de plaatsjes soepel over elkaar schuiven [10]en kan men de klei kneden in elke gewenste vorm. Laat men de klei hierna drogen, dan wordt hij hard. Door wateropname kan de klei echter daarna nog weer zacht worden. Door andere materialen aan klei toe te voegen kan men speciale eigenschappen krijgen, zoals bij papierklei of vlasklei. Klei wordt ook gebruikt als grondstof voor cement.


[1] ‘Wat is klei’ <https://nl.wikipedia.org/wiki/Klei>.

[2] Emmanuel Cooper, Pottenbakken (Utrecht: Antwerpen 1980).

[3] Ibid.

[4] H.E. Gelder en Beatrice Jansen, Aarde werk en porselein (De Haan Zeist & van Lghum Slaterus Arnhem & NV Standaard boekhandel Antwerpen 1965).

[5] ‘Klastisch gesteente’, in: Wikipedia (2021) <https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Klastisch_gesteente&oldid=58872914> [geraadpleegd 22 juni 2023].

[6] ‘Sediment’, in: Wikipedia (2023) <https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sediment&oldid=64490085> [geraadpleegd 22 juni 2023].

[7] ‘Gesteente’, in: Wikipedia (2023) <https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Gesteente&oldid=64366793> [geraadpleegd 22 juni 2023].

[8] ‘Lutum’, in: Wikipedia (2022) <https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lutum&oldid=62159472> [geraadpleegd 22 juni 2023].

[9] ‘Wat is klei’.

[10] Cooper, Pottenbakken.