RHENUS PATER: VADER RIJN
Een synthese van mythologie, machtspolitiek en handel
Rivieren, polders, dijken, sluizen, stuwen en kanalen: Nederland heeft een lange en historische band met water. Van de Romeinen hebben onze voorouders ook al veel geleerd over watermanagement.
De belevingswereld van de vroegere bewoners van het rivierengebied was vol mythen en religieuze betekenis. De Gallische naam voor de Rijn was āRenosā.
Afbeelding van Rhenus op een Antoninianus-munt van de Gallische keizer Postumus 259-268
Hun godenfeesten en voorouders waren verbonden met de natuur en watergangen werden als goden vereerd.
Ze aanbaden hun goden op een cultusplaats waar een altaarsteen aanwezig kon zijn.
Ook zijn er min of meer rechthoekige of U-vormige cultusplaatsen gevonden o.a. op het Kops Plateau bij Nijmegen. Tevens zijn er overblijfselen van cultusplaatsen gevonden aan oevers van beken en rivieren, bij een splitsing of samenkomst van watergangen en doorwaadbare plekken. Offerplaatsen kwamen ook voor in de periferie van een nederzetting of bij een grafveld.
Votiefsteen met inscriptie van de legioensofficier Oppius Severus opgedragen aan Rhenus Pater.
Museum Straatsburg
Ze offerden wapens, vaatwerk, kostbaarheden , overwonnen dieren en soms een mens. Stelen van offerplaatsen kon met de dood bestraft worden! Er is door de archeologische vondsten een vermoeden dat er voorwerpen bij offers ritueel gebroken of verbogen werden. Offergiften gingen door tot in de vroeg Christelijke tijd.
Een vindplaats van rituele offers wordt in de archeologie een āritual enclosureā genoemd: meestal een omgeven of omheind rechthoekig gebied door greppels, wallen of paalstellingen. De palen bij cultusplaatsen tonen geen constructieve functie; mogelijk verwezen ze naar bomen. Resten van zoān bijzondere Romeinse enclosure zijn gevonden vlak bij de Meern en in de oever van een restgeul bij Houten Castellum.
De Romeinen hadden ook hun watergoden. Ze hadden ze voor een deel verkregen via hun contacten met de Grieken en hun mythologie. De Romeinen lieten ook offers in het water verzinken bv na een overwinning of het verlaten van het leger.
In de Romeinse tijd had elke waterloop zijn eigen god. De riviergod van de Rijn heette Rhenus. De huidige riviernaam āRijnā komt daar uit voort. Let wel:de hoofdstroming van de Rijn liep in de tijd van de Romeinen vanaf Wijk bij Duurstede via Bunnik, Utrecht en Woerden naar Katwijk aan Zee.
Even tussen haakjes: Rhenen kreeg zijn naam via villa Hreni.
Riviergoden werden afgebeeld als bovennatuurlijke menselijke wezens. Zo kon een rivier gepersonifieerd worden.
Er zijn beelden en afbeeldingen van Rhenus gevonden. Uiterlijk was Rhenus verwant met Neptunus. De symboliek ging diverse kanten op, want rivieren waren ook een synthese van verschillende aspecten op mythologisch, machtspolitiek en economisch gebied. Het stromende water wordt verbeeld door golvende haren en baard of een kruik waar water uit stroomt.
Soms heeft Rhenus een tros druiven in de hand als symbool van vruchtbaarheid, een hoorn des overvloeds of teken van handel (scheepsroer). Rhenus kan ook twee hoorns hebben de zgn āRhenus Bicornisā.
Die twee hoorns kunnen als symbool gezien worden voor de splitsing van de Rijn in twee armen. Ook zijn er afbeeldingen van Rhenus bekend met gebroken hoorns (Rhenus bicornis fractus). In zoān zinnebeeldige voorstelling kan Rhenus de betekenis hebben van de Romeinse overheersing over Germaanse stammen.
Water en macht gingen ook bij de Romeinen al samen.
Kennis van rivieren en hun karakter was een teken van macht en prestige. Keizers beriepen zich naast die passieve kennis ook op actieve inmenging in de geografie dmv bruggen, kanalen en aquaducten. Op die bouwwerken konden tevens afbeeldingen van een riviergod voorkomen als teken van al het goede dat de rivieren voortbrachten en dat de Romeinen macht over water hadden. Niet alleen in beelden en op altaars werd de riviergod afgebeeld, maar ook op munten, in mozaĆÆeken en frescoās.
Op verschillende plaatsen zijn inscripties en beelden van Rhenus aangetroffen. In Nederland o.a. op Vechten (Fectio) een inscriptie*die gewijd was aan Rhenus, Oceanis en Neptunus: de goden van de rivier, de zee en het stromend water.
De Rijn speelde voor de Romeinen een grote rol in de Noordzeehandel en om troepen te verplaatsen en forten te bevoorraden. Tevens was er een handelsvorm met de āBarbarenā ten noorden van de Rijn om hen aan zich te binden.
Rond het jaar 260 werden de forten langs de Rijn deels verwoest. Het klimaat werd natter en de rivieren stroomden vaker over. Het centrale gezag viel weg en waterwegen en dijken werden niet goed meer onderhouden. Veel bewoners trokken weg uit het rivierengebied. In de loop van de tijd vertrokken ook de Romeinen en dat betekende eveneens het einde van de verering van de rivieren en hun goden.
* INSCRIPTIE gevonden in Vechten:
IN HONOREM DOMUS DIVINAE IOVI OPTIMO MAXIMO IUNONI REGINAE ET MINERVAE SANTAE GENIO HUIUSQUE LOCI NEPTUNO OCEANO RHENO DIS OMNIBUSā¦ā¦
BRONNEN
-Rituelen op een rivieroever; een archeologisch verslag van Erfgoed gemeente Utrecht na opgravingen in de Meern. Diverse auteurs 2017.
-De Rijn als God: teksten van Melchior de Groot en Jan Neefjes voor Museum ā de Basteiā Nijmegen
-Stefan Panders: Romeinen en hun rivieren 2013
-Rivierenland: Nederland van Aa tot Waal van Sunny Janssen en Martin Lokven uitgeverij Balans 2018.
-Internet
(c) Herman de Korte, Archeologische Werkgroep āLeen de Keijzerā Houten, april 2020